Y Gadair Ddu

Un o’r recriwtiaid newydd oedd yn gwasanaethu gyda’r 38fed Adran Gymreig oedd bugail 30 mlwydd oed o Drawsfynydd, Sir Feirionydd, o’r enw Ellis Humphrey Evans. Roedd ef hefyd yn fardd hynod dalentog a adnabuwyd fel Hedd Wyn, ac wrth wasanaethu ar Ffrynt y Gorllewin fe gwblhaodd gerdd a’i chynnig ar gyfer cystadleuaeth y gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Cynhaliwyd yr ŵyl ym mis Medi’r flwyddyn honno, ac fel y traddodiad, cyhoeddwyd enw’r bardd buddugol a’i wahodd i sefyll er mwyn cael ei dywys i’r gadair. Safodd neb. Yna fe gyhoeddodd yr Archdderwydd mai’r enillydd oedd Hedd Wyn, ond ei fod wedi cael ei ladd chwe wythnos yng nghynt ar 31 Gorffennaf, diwrnod cynta’r ymosodiad yn Ypres. Mewn seremoni emosiynol, gorchuddiwyd y gadair mewn brethyn du. Ers hynny, adnabuwyd yr achlysur fel Eisteddfod y Gadair Ddu.