Lusitania

7fed Mai 1915

Mae’r llong deithio, y Lusitania, yn cael ei suddo yn Môr yr Iwerydd gan long danfor Almaenaidd. Mae’r colledion yn cynnwys 128 o Americanwyr.

Roedd y Lusitania yn long deithio moethus. Roedd hi i fod i hwylio o Efrog Newydd ar 1 Mai 1915 i Lerpwl.

Postiodd Llysgenhadaeth yr Almaen yn yr Amerig rhybudd yn y papurau newydd yn atgoffa pobl fod llongau sy’n croesi Môr yr Iwerydd o dan fygythiad cael eu suddo gan llongau tanfor yr Almaenwyr. Ond nid oedd y teithwyr yn credu y byddai’r Almaenwyr yn suddo llongau teithio.

Ar 7 Mai, lleolwyd y Lusitania gan long danfor U-20. Heb unrhyw rhybudd taniodd U-20 dorpido – taflegryn sy’n teithio trwy’r dŵr. Tarodd y torpido’r llong ac achosi ffrwydrad anferth gan rwygo rhan o flaen y llong i ffwrdd. Roedd y Lusitania ar ei hochr, ac felly roedd hi’n anodd rhyddhau’r cychod achub. Cymerodd hi dim ond deunaw munud i’r llong suddo a boddwyd 1,153 o’r teithwyr. Roedd 128 o Americanwyr yn eu mysg.

Achosodd suddiad y Lusitania ddicter yn yr Amerig a condemniodd yr Arlywydd Wilson yr ymosodiad. Ond roedd ef o hyd yn benderfynol o gadw’r Amerig allan o’r rhyfel.

Pam ffrwydrad mor fawr?

Roedd hi’n ddirgelwch pam suddwyd y Lusitania mor gyflym ar ôl cael ei tharo gan dim ond un torpido. Yn 2008, gwnaeth plymwyr ddarganfod miloedd o fwledi a thanbelenni yn y llong. Mae hwn yn helpu egluro’r ffrwydrad dramatig a rhwygodd trwy’r llong gan ladd cymaint o’r teithwyr.

Teithwyr Cymreig

Ymysg y bobl a oroesodd suddiad y Lusitania oedd William Gwyn Parry Jones, tenor yng ngôr Gwent. Roedd Jones yn teithio mewn caban trydydd dosbarth ond yn perfformio i deithwyr dosbarth cyntaf y llong.

Roedd Lady Margaret Mackworth hefyd ymysg y bobl a oroesodd. Roedd Lady Mackworth yn suffragette a bu’n ymgyrchu dros y bleidlais i fenywod ar draw De Cymru cyn y rhyfel. Rhoddodd y suffragettes hoe i’w ymgyrch pan dechreuodd y rhyfel. Roedd Lady Mackworth yn teithio mewn caban dosbarth cyntaf gyda’i thad, perchennog pwll glo, ar y Lusitania. Goroesodd y ddau ohonynt.

Cerdyn post yn dangos y llong deithio, y Lusitania. Newidiodd suddiad y Lusitania y farn gyhoeddus yn yr Amerig yn fwy yn erbyn yr Almaen.